موقعيت خاص جغرافيائي استان اردبيل سبب گرديده است كه اين استان در فصلهاي سرد سال تحت تاثير توده هواهاي مهاجراز شمال ، شمال غرب و غرب قرار گيرد. درفصل تابستان نيز گاهي سيستم هاي كم فشار باران زائي تاثير گذاشته و بارندگي هاي تابستانه را در اين مناطق باعث ميگردد. بخشهائي از استان تحت تاثير اقليم خزري قرارداشته و درياي خزر در شرق استان بر شرايط دمائي و رطوبتي آن اثر مي كند و موجب تعديل آب و هوا در آن مناطق مي شود. باعنايت به اينكه استان از دو بخش كوهستاني سرد و جلگه اي معتدل تشكيل شده و به تبع عوامل طبيعي و جغرافيائي ، داراي تنوعات اقليمي قابل توجه است . اما ويژگي سردي كه ناشي از تاثير توده هاي هواي سرد شمالي ، ارتفاع و عرض جغرافيائي است ، صفت مشترك اقليم هاي گوناگون استان گرديده و حتي در پست ترين نقاط استان كه طبيعتا داراي اقليم معتدل هستند بطور متوسط درحدود 61 روز از سال داراي شرايط يخبندان بوده و سردي هوا برتمامي استان و كليه اقليم ها كم و بيش تاثير مي گذارد. جدول ذيل اقليم و پوشش گياهي مناطق مختلف استان را نشان مي دهد .
|
نام ايستگاه
|
نوع اقاليم براساس روش آمبرژه
|
نوع پوشش گياهي
|
|
اردبيل
|
نيمه خشك سرد
|
استپي
|
|
پارس آباد
|
نيمه خشك معتدل
|
استپي
|
|
خلخال
|
نيمه مرطوب سرد
|
معتدل جنگلي
|
|
فيروز آباد
|
نيمه خشك سرد
|
استپي
|
|
سرعين
|
نيمه مرطوب سرد
|
معتدل جنگلي
|
|
مشيران
|
خشك معتدل
|
بياباني
|
|
نمين
|
مرز بين خشك و نيمه مرطوب و سرد
|
مرز بين استپي و معتدل جنگلي
|
|
نير
|
نيمه خشك سرد
|
استپي
|
توده هواهائي كه استان را تحت تاثيرقرار مي دهند :
درفصل بهار و تابستان بيشتر جريانات عرضهاي مياني و جنب حاره اي در استان اردبيل فعال هستند به طوريكه بيشترين ميزان بارندگي استان در اثر نفوذ جريانات ناپايدار عرضهاي مياني پس از تقويت در روي درياي مديترانه و درياي سياه ، كسب رطوبت كافي ميباشد. بارندگي هاي اصلي اردبيل در فصل بهار و تابستان بيشتر در اثر فعاليت عبور جريانات عرضهاي مياني و كم فشار سوداني مي باشد . در فصل بهار و تابستان كم فشار سوداني در حين فعاليت و حركت رو به شمال شرق باعث بارندگي درحاشيه غربي كوههاي زاگرس گرديده و به علت از دست دادن رطوبت خود به صورت باد نسبتا گرم در استان اردبيل جريان پيدا مي كند. زماني كه جريان عرضهاي مياني تا غرب مديترانه گسترش پيدا كرده باشد هواي سردي از حاشيه جنوبي اقيانوس اطلس شمالي بخصوص مجمع الجزاير آزور در پشت اين سيستم قرار مي گيرد و به دنبال جريانات گرم ، منطقه را تحت تاثير قرار مي دهد و معمولا با بارندگي هاي نسبتا خوب توام با رعد و برق در بهار و تابستان و در زمستان باعث بارش برف سنگين در استان مي گردد. جريانات مؤثردر فصول پائيز و زمستان بيشتر شمالي و شمال غربي هستند به طوريكه : الف) در فصل زمستان ريزش هواي بسيار سرد سيبري افت شديد دما و بارش برف در استان اردبيل را به همراه دارد زمانيكه كم فشارهاي عرضهاي پائين درحين نفوذ به فلات ايران از توسعه و گسترش خوبي برخوردار باشند و تا عرضهاي 40 درجه برسند ، نفوذ هواي سردسيبري و برخورد آن با هواي نسبتا گرم عرضهاي مياني باعث تقويت ناپايداريها و بارندگيهاي خوب در استان اردبيل مي گردد. نفوذ مركز فشار زياد سيبري در فصل پائيز باعث افت قابل ملاحظه دما گرديده و در بعضي سالها كاهش زودرس دما باعث وارد آوردن خسارات زياد به محصولات كشاورزي و باغباني مي شود. ب) توده هواي ديگري كه درفصل زمستان بر استان اردبيل تاثيرگذار است ، توده هواي شكل گرفته در روي مناطق پوشيده از برف كانادا است كه به دو صورت درمنطقه عمل ميكند: نخست پس از عبور از روي كشورهاي اسكانديناوي و شمال اروپا با سيستم پرفشار سيبري ادغام گرديده و از روي درياي سياه وارد استان شده و باعث افت شديد درجه حرارت و بارندگي مي گردد. دوم توده هواي شكل گرفته در روي مناطق جنوب شرقي كانادا است ، كه مركز آن در روي مجمع الجزاير آزور قرارميگيرد ، به دليل كسب رطوبت از اقيانوس اطلس شمالي پس از عبور از روي اروپا و درياي مديترانه از بخشهاي شمال غربي كشور وارد شده و باعث بارندگيهاي نسبتا خوب در استان اردبيل مي شود. كم فشارهاي سوداني در مناطق مختلف استان اردبيل اثرات متفاوتي برجاي مي گذارند . در شهرهاي اردبيل و خــلخــال به صورت وزش باد گرم همراه با گرد و غبار و در پارس آباد ، مشگين شهر ، گرمي و بيله سوار بصورت رگبارهاي پراكنده همراه با رعد و برق اثر مي گذارد. جريانات فوق پس از رسيدن به اردبيل در حاشيه جنوب غربي كوه سبلان و در صعود از ارتفاعات سبلان در اثر بارندگي رطوبت خود را از دست داده و به صورت هواي خشك و گرم از دامنه هاي جنوب شرقي سبلان سرازيرشده و در رسيدن به شهر اردبيل باعث وزش باد جنوب غربي با نام محلي گرميج در اين شهر مي شود
الف ) بارندگي ساليانه :
با بررسي آمار بارندگي شبکه ايستگاههاي بارانسنجي استان چنين استنباط مي گردد :
1- غرب استان اردبيل ( مناطق منتهي به رشته کوه سبلان ) داراي بيشترين مجموع بارش ساليانه مي باشد . در اين مناطق ميانگين بارش سالانه بين 400 تا 500 ميليمتر برآورد مي شود.
2- مناطق جنوبي استان اردبيل (شهرستان خلخال ) داراي بارش ساليانه در حدود 350 ميليمتر مي باشد.
3- مناطق شمالي استان ( شامل شهرستانهاي پارس آباد ، بيله سوار و قسمتهايي از گرمي ) کمترين بارش ساليانه را دارند .
( 210 تا 240 ميليمتر )
4- برآورد معادله سه بعدي بارندگي سالانه در استان اردبيل به شرح ذيل است :
Rain = 807.5 – ( X * 6.9 ) – ( Y * 5.8 ) – ( Z * 0.05)
که در آن X طول جغرافيایي
Y عرض جغرافيایي
و Z ارتفاع بر حسب متر مي باشد
به عنوان نمونه برآورد بارش سالانه ايستگاههي سينوپتيک و چند نقطه شناخته شده استان در جدول ذيل آورده شده است:
|
X
|
Y
|
Z
|
Rain
|
|
|
47.63
|
38.40
|
1568.5
|
334.7
|
مشگين شهر
|
|
48.50
|
37.61
|
1796
|
345.5
|
خلخال
|
|
47.92
|
39.65
|
75
|
245.0
|
پارس آباد
|
|
48.29
|
38.22
|
1332
|
318.4
|
اردبيل
|
|
48.07
|
38.15
|
1692
|
339.8
|
سرعين
|
|
47.53
|
38.68
|
705
|
287.3
|
مشيران
|
|
48.20
|
37.59
|
1139
|
312.3
|
فيروز آباد
|
|
47.87
|
38.28
|
3710
|
449.0
|
پناهگاه
|
|
47.77
|
38.24
|
4811
|
509.2
|
قله سبلان
|
|
47.92
|
38.15
|
3061
|
414.5
|
آلوارس
|
ب) بارش هاي رگباري :
1- بارش هاي رگباري در استان اردبيل نسبت عکس با ميانگين مجموع بارش هاي ساليانه دارد . بطوريکه شدت رگبار در نواحي شمالي استان بيشتر از مناطق مرکزي و جنوبي استان است
2- شدت رگبار 6 دقيقه ي با دوره بازگشت 2 ساله در مناطق شمالي بيش از 40 ميليمتر ، در نواحي جنوبي حدود 27 ميليمتر ، در نواحي مرکزي حدود 24 ميليمتر و در نواحي غربي حدود 21 ميليمتر مي باشد.
3- شدت رگبار 60 دقيقه ي (يک ساعتي )با دوره بازگشت 2 ساله در مناطق شمالي بيش از 9 ميليمتر و در نواحي جنوبي و مرکزي حدود 6.5 ميليمتر مي باشد.
حداکثر بارندگي 24 ساعتي ايستگاههاي سينوپتيک هواشناسي استان به شرح ذيل مي باشد:
|
نام ايستگاه
|
پارس آباد
|
اردبيل
|
خلخال
|
مشگين شهر
|
|
ميزان بارندگي
24 ساعته
|
98 ميليمتر
|
63 ميليمتر
|
46 ميليمتر
|
46 ميليمتر
|
|
تاريخ وقوع
|
چهارم مهر سال 1374
|
چهاردهم آبان ماه سال 1373
|
هيجدهم آذر ماه سال 1370
|
چهارم ارديبهشت ماه سال 1374
|
ج) احتمال وقوع اولين بارش برف در اردبيل :
1- با احتمال رخداد 6.7 درصد اولين بارش برف در شهر اردبيل در نيمه اول هر مهرماه خواهد بود
2- با احتمال رخداد 16.7 درصد اولين بارش برف در شهر اردبيل در نيمه دوم هر مهرماه خواهد بود
2- با احتمال رخداد 36.7 درصد اولين بارش برف در اردبيل در نيمه اول هر آبان ماه خواهد بود
3- با احتمال رخداد 56.7 درصد اولين بارش برف در اردبيل در نيمه دوم هر آبان ماه خواهد بود
4- با احتمال رخداد 70 درصد اولين بارش برف در شهر اردبيل در نيمه اول هر آذرماه خواهد بود
5- با احتمال رخداد 90 درصد اولين بارش برف در شهر اردبيل در نيمه دوم هر آذرماه خواهد بود
6- با احتمال رخداد 100 درصد اولين بارش برف در اردبيل در نيمه اول هر دي ماه خواهد بود
د) احتمال وقوع آخرين بارش برف در اردبيل (در فصل بهار) :
با بررسي 30 سال آمار بارش برف ( طي دوره آماري 1355 لغايت مهرماه 1384 ) موارد زير مشخص شده اند :
1- طي اين 30 سال تنها 3 مورد بارش برف در بهار اتفاق نيافتاده است . (حدود 23.3 %)
2- در ده روز اول احتمال رخداد بارش برف در اردبيل در حدود 13 درصد مي باشد
3- از دهه دوم فروردين تا پايان دهه اول ارديبهشت (جمعا يک ماه) احتمال رخداد بارش برف در حدود 60 درصد مي باشد
|
درصد احتمال رخداد
|
فراواني آخرين بارش برف در فصل بهار
|
|
|
13.4
|
4
|
دهه اول فروردين
|
|
20
|
6
|
دهه دوم فروردين
|
|
20
|
6
|
دهه سوم فروردين
|
|
20
|
6
|
دهه اول ارديبهشت
|
|
10
|
3
|
دهه دوم ارديبهشت
|
|
3.3
|
1
|
دهه سوم ارديبهشت
|
|
3.3
|
1
|
دهه اول خرداد
|
ل ) دماي هوا :
توزيع دماي هوا در سطح استان متناسب با توپوگرافي و ساير ويژگيهاي طبيعي آن است نواحي پست واقع در دره رودخانه ارس و دشت مغان گرمترين و ارتفاعات سبلان سردترين مناطق استان مي باشند. ميانگين سالانه دماي هوا بين 7.9 تا 15.2 درجه سلسيوس در نوسان مي باشد. ميانگين حداكثر درجه حرارت در بين ايستگاههاي استان بين 14.3 تا 20.5 درجه سلسيوس و ميانگين حداقل درجه حرارت اين ايستگاهها بين 1.5 تا 9.7 درجه سلسيوس متغير مي باشد ولي وجود درجه حرارتهاي مطلق بين 38.5- تا 44 درجه سلسيوس به ترتيب در ايستگاههاي فيروزآباد خلخال و مشيران است كه حاكي از اختلاف شديد دمائي مي باشد .
ن ) تعدادروزهاي يخبندان :
تعداد روزهاي يخبندان سالانه در نواحي مركزي و جنوبي استان بيشتر از مناطق شمالي است و درنقاط مرتفع و برف گير استان ، تعدادروزهاي يخبندان به حدود 6 تا 8 ماه درسال هم مي رسد.
براي برآورد تعداد روز يخبندان بري نقاط مختلف استان از معادله سه بعدي زير جهت ترسيم نقشه استفاده گرديد :
F= (X * 28.88 ) - (Y * 24.85) + (Z * 0.03) - 354
که در آن :
F = ميانگين تعداد روز يخبندان سالانه
X = طول جغرافيايي
Y = عرض جغرافيايي
Z = ارتفاع به متر
برآورد تعداد روزهاي يخبندان از روي معادله فوق بري اردبيل 127 ، مشگين شهر 98 ، پارس آباد 53 ، خلخال 151 ، سرعين147 ، فيروزآباد كوثر 162 ، پيست اسکي آلوارس 160 ، پناهگاه سبلان 180 و قله سبلان 240 روز است .
م ) توفان رعد و برق :
ايستگاه سينوپتيك اردبيل بطور متوسط در هر سال تقريبا 18 روز توام با توفان رعدوبرق رخ مي دهد كه فراواني آن در ماههاي ارديبهشت و خرداد كه ماههاي گذرفصل سرد به فصل گرم استان است ، بيشتر از ساير ماههاي سال مي باشد.
با تحليل آمار تعداد روزهاي همراه با توفانهاي رعدوبرق نتايج زير استنباط مي گردد :
1- ميانگين تعداد روزهاي همراه با رعدوبرق در استان اردبيل به نسبت نواحي شرقي و شمالي آذربايجان کمتر مي باشد .
2- بيشترين رعدوبرق اتفاق افتاده در سال ، در استان آذربايجانشرقي و شمال آذربايجانغربي مي باشد.
3- کمترين آذرخش در نواحي مرکزي استان اردبيل و جنوب آذربايجانغربي طي سال رخ مي دهد.
4-در مناطق جنوبي استان اردبيل (شهرستان هاي خلخال و کوثر ) احتمال رخداد آذرخش در طول سال بيشتر از ساير مناطق استان مي باشد.
5- در ارديبهشت ماه بيشترين احتمال رخداد رعدوبرق در نواحي مختلف استان وجود دارد . ( بطور متوسط 5 روز در ماه )
جدول ميانگين تعداد روزهاي همراه با رعد و برق در مناطق مختلف استان
|
سالانه
|
زمستان
|
پاييز
|
تابستان
|
بهار
|
|
|
12
|
0
|
1
|
3
|
8
|
پارس آباد
|
|
10
|
0
|
1
|
3
|
6
|
مشگين
|
|
18
|
0
|
2
|
5
|
11
|
اردبيل
|
|
20
|
1
|
2
|
5
|
12
|
خلخال
|
ي ) بادهاي عمومي استان عبارتنداز :
- بادشرقي : در فصول مختلف سال كه به باد مه يا باد خزري معروف است از طرف شرق به طرف غرب مي وزد و رطوبت درياي خزر را با خود به مناطق مختلف مي آورد.
- بادغربي : اين باد نيز در فصول مختلف سال مي وزد و در اصطلاح محلي به بادگرميچ معروف است و در اثر عبور توده هواي مديترانه اي و درياي سياه اتفاق مي افتد و معروفترين باد در منطقه بشمار مي رود كه سبب تبخير و خشكاندن زمين مي شود.
الف ) بررسي بادهاي توفنده در يستگاه سينوپتيک اردبيل
1- طي دوره آماري مورد بررسي (از ارديبهشت سال 1355 لغايت اول آبان 1384 ) جمعا 2721 باد
با سرعت 10 متر بر ثانيه و بالاتر از آن ثبت شده است.
2- مرداد ماه با 295 باد (مساوي و بيش از 10 m/s) بيشترين بادهاي توفنده را در اردبيل دارد.
3- در آبان ماه کمترين بادهاي توفنده رخ مي دهد ( 155 باد (مساوي و بيش از 10 m/s))
4- نادرترين و شديدترين توفاني به ثبت رسيده طي دوره آماري در ايستگاه اردبيل با سرعت 35 متر بر ثانيه ( معادل 126 كيلومتر بر ساعت) در روز 19 اسفند سال 1383 از سمت غرب وزيده است.
5- بادي با سرعتي 34 متر بر ثانيه (معادل 122 كيلومتر بر ساعت) در دهم اسفند سال 1362 از سمت جنوب غربي وزيده است.
6- همچنين بادي به شدت 33 متر بر ثانيه ( معادل 119 كيلومتر بر ساعت ) در اول دي ماه 1365 از سمت جنوب غربي وزيده است.
7- در 16 اسفند 1382 توفاني با سرعت 32 متر بر ثانيه ( معادل 115 km/h) از سمت غرب وزيده است.
8- در حدود 91 درصد بادهاي تند بين 10 تا 15 متر بر ثانيه سرعت دارند
9- باد غالب بادهاي توفنده اردبيل شرقي مي باشد (42 درصد)
10- باد نائب غالب بادهاي توفنده اردبيل جنوب غربي مي باشد (30 درصد)
11- بادهاي بسيار توفنده (بالاتر از 30 متر بر ثانيه) داراي جهت هاي غربي و جنوب غربي مي باشند.
ب ) بادهاي توفنده در يستگاههاي سينوپتيک ديگر استان
1- بادهاي غالب مشگين شهر 9 ماه از سال جنوب غربي و سه ماه شمال غربي مي باشد و سرعت بادغالب بين 2/4 تا2/8 متربرثانيه مي باشد. حداكثر سمت و سرعت باد در طول دوره آماري 40 متربرثانيه ازسمت جنوب مي باشد که در تاريخ 16/12/1382 اتفاق افتاده است.
2- بادهاي غالب شهرستان خلخال 7 ماه غربي و5 ماه شرقي مي باشد و بادغربي با سرعت 3/4 متربرثانيه باد غالب و حداكثر سرعت باد اتفاق افتاده جنوبغربي با 30 متربرثانيه است. (در تاريخ 11/12/1382)
3- در پارس آباد باد غالب شرقي با 5 متربرثانيه و حداكثر سرعت اتفاق افتاده جنوبشرقي با 19 متربرثانيه مي باشد. (در تاريخ16/12/1382 )
| 
